Turcja

Stambuł HAGIA SOPHIA
Najpiękniejszą i najważniejszą świątynią sztuki bizantyjskiej jest ukończona przed ponad 1450 laty Hagia Sophia (Święta Zofia) w dawnym Konstantynopolu, obecnym Stambule.
Budowla służyta przez 916 lat jako kościół i przez 482 lata jako meczet, aż na polecenie prezydenta Atatiirka została w r. 1935 przekształcona w muzeum. Od zewnątrz świątynia, wskutek wielu dodanych później przypadkowych elementów, potężnych przypór i murów oporowych, sprawia niejednolite wrażenie. Tylko harmonijny układ kopuł (jedna płaska kopuła centralna i wokół niej osiem mniejszych) pozostał nienaruszony.

Historia
Pierwsza budowla poświęcona „Bożej Mądrości" powstała w latach 325-360 za panowania cesarzy Konstantyna Wielkiego i Konstancjusza. W r. 404 padła pastwą płomieni. Kościół odbudowany za cesarza Teodozjusza II został konsekrowany w r. 415. Wskutek podpalenia przez powstańców w dniu 13 stycznia 532 r. znowu uległ zniszczeniu. Pozostałości tej trójnawowej bazyliki zostały odkryte przez archeologów w r. 1936. Już w 39 dni po tym pożarze, cesarz Justynian położył kamień węgielny pod budowę kościoła, który wielkością i wspaniałością miał przewyższyć świątynię Salomona. Pod osobistym nadzorem monarchy i pod kierownictwem stu sprowadzonych z całego kraju budowniczych, wśród nich słynnych architektów Anthe-miosa z Tralles i Izydora z Miletu, przez pięć lat i dziesięć miesięcy pracowały dziesiątki tysięcy robotników. Jak wynika z badań naukowych, przy budowie nie stosowano w ogóle drewna. Z wielu krajów sprowadzano marmur i gotowe kolumny, m.in. kolumny ze świątyń w Heliopolisie. Efezie, Baalbeku i Delf. Potężne filary niosące sklepienie kopuły zostały wykonane z bloków piaskowca łączonych stalowymi klamrami zalewanymi stopionym ołowiem, bez użycia zaprawy. Mury i sklepienia wykonano ze zwykłej cegły, kopuły z wyjątkowo lekkiej cegły. Koszty budowy miały wynosić równowartość 18 tysięcy kg złota. 27 grudnia 537 r. cesarz Justynian podczas uroczystej konsekracji kościoła wykrzyknął: „O Salomonie, przewyższyłem ciebie!"
Wkrótce jednak okazało się, że budowla nie jest zbyt odporna na trzęsienia ziemi; w latach 553 i 557 powstały znaczne szkody. Przy ich naprawie zawaliła się, znaczna część kopuły, pozostałą część trzeba było wyburzyć. Podczas odbudowy podwyższono kopulę o 6,25 m, a jej średnicę zmniejszono. Kościół został konsekrowany na nowo w r. 562.